Dyskusja o ochronie środowiska najczęściej koncentruje się na ograniczaniu emisji i odchodzeniu od surowców pochodzących z paliw kopalnych. Równie ważne jest jednak lepsze wykorzystanie zasobów, które już powstają w procesach produkcyjnych. Pozwala to ograniczać ilość odpadów i wspiera rozwój gospodarki o obiegu zamkniętym. W tym kontekście wełna i skóra są przykładami materiałów, które mogą łączyć cele biogospodarki, zrównoważonego rozwoju i efektywnego gospodarowania surowcami. Jako odnawialne materiały pochodzące z produkcji zwierzęcej mogą wspierać realizację europejskich celów klimatycznych dzięki swojej trwałości, biodegradowalności i możliwości ponownego wykorzystania.
Wełna i skóra – odnawialne, trwałe i biodegradowalne surowce
Wełna i skóra od wieków są obecne w życiu europejskich społeczności wiejskich. To nie tylko element tradycji i lokalnej kultury, ale także surowce związane z gospodarowaniem ziemią i hodowlą zwierząt. Dziś ich znaczenie wykracza jednak daleko poza rzemiosło czy historyczne dziedzictwo. Coraz częściej wskazuje się je jako materiały wpisujące się w założenia gospodarki o obiegu zamkniętym. Powstają jako produkty uboczne produkcji zwierzęcej, dzięki czemu pozwalają wykorzystać surowce, które w innym przypadku mogłyby zostać uznane za odpady.
Wełna jest jednym z najciekawszych przykładów naturalnego włókna odnawialnego. Każdego roku odrasta na owcach i nie wymaga procesów petrochemicznych charakterystycznych dla produkcji włókien syntetycznych. Jest surowcem zgodnym z założeniami biogospodarki, a jednocześnie posiada właściwości trudne do uzyskania w materiałach sztucznych. Zapewnia izolację cieplną, pomaga odprowadzać wilgoć i poprawia komfort użytkowania zarówno zimą, jak i latem. Jest również naturalnie elastyczna, odporna na zapachy i trudnopalna, co ogranicza konieczność stosowania dodatkowych procesów technologicznych i wydłuża jej trwałość.
Także skóra należy do najbardziej zrównoważonych materiałów naturalnych. Powstaje z surowca, który już funkcjonuje w łańcuchu produkcji żywności. Wykorzystanie skór zwierzęcych pozwala zagospodarować produkt uboczny hodowli, który bez dalszego przetworzenia stałby się odpadem wymagającym utylizacji, generując dodatkowe koszty środowiskowe i energetyczne. Garbowanie przekształca więc materiał odpadowy w produkt o wysokiej wartości użytkowej, ograniczając straty i poprawiając efektywność wykorzystania zasobów.
Skóra jest również materiałem biogenicznym. Oznacza to, że zawarty w niej węgiel (C12) nie pochodzi ze źródeł kopalnych i nie przyczynia się do globalnego ocieplenia. Inaczej jest w przypadku alternatyw dla skóry, które do uzyskania odpowiedniej struktury wymagają stosowania spoiw poliuretanowych (PU). Zawierają one węgiel pochodzący z paliw kopalnych (C14), wydobywany z geologicznych zasobów Ziemi, a tym samym przyczyniają się do wzrostu emisji gazów cieplarnianych.
Potwierdza to badanie opublikowane przez wydawnictwo MDPI, które stanowi podstawę przygotowywanej europejskiej normy dotyczącej określania rodzaju węgla zawartego w skórze. Z analiz wynika, że alternatywy dla skóry zawierają od 40 do 100 proc. węgla pochodzenia kopalnego. W przypadku skóry naturalnej jego udział zależy od zastosowanej powłoki wykończeniowej i zwykle wynosi od 0 do 15 proc.
Trwałość jako element zrównoważonego rozwoju
Jedną z najważniejszych zalet zarówno wełny, jak i skóry jest ich trwałość. Wysokiej jakości odzież wełniana może zachowywać swoje właściwości przez wiele lat. Skóra naturalna wyróżnia się dobrą przepuszczalnością powietrza, wytrzymałością mechaniczną oraz zdolnością dopasowywania się do użytkownika. Z upływem czasu nie traci swoich walorów, lecz często zyskuje charakterystyczny wygląd ceniony przez konsumentów.
Obuwie, torby, paski, kurtki czy elementy wyposażenia wnętrz wykonane ze skóry mogą zachować jakość, funkcjonalność i estetykę przez wiele lat, a niekiedy nawet przez dziesięciolecia. W przeciwieństwie do wielu tanich materiałów syntetycznych skóra jest odporna na zużycie, można ją naprawiać i użytkować przez bardzo długi czas.
Dłuższa żywotność produktów oznacza mniejszą potrzebę ich wymiany. To z kolei ogranicza zużycie nowych surowców, energii i zasobów związanych z produkcją oraz transportem. Taki model wspiera również odejście od idei szybkiej mody na rzecz bardziej trwałej i odpowiedzialnej konsumpcji. W gospodarce, w której nadal dominuje kultura jednorazowości, trwałość naturalnych materiałów staje się coraz ważniejszym atutem środowiskowym.
Zastosowania wykraczające poza sektor odzieżowy
Potencjał wełny i skóry nie ogranicza się wyłącznie do produkcji odzieży. Obecnie wełna znajduje zastosowanie także w budownictwie jako naturalny materiał izolacyjny, w ogrodnictwie i rolnictwie, a także jako biodegradowalna alternatywa dla niektórych materiałów technicznych. Dzięki temu można lepiej wykorzystać surowiec, który w wielu regionach Europy bywa niedostatecznie zagospodarowany, a czasem wręcz trafia do odpadów.
Skóra, poza produkcją obuwia, odzieży i galanterii, jest szeroko wykorzystywana w przemyśle meblarskim, motoryzacyjnym i jachtowym. Znajduje zastosowanie również w wielu produktach technicznych dzięki swojej wytrzymałości, elastyczności i długiej żywotności. Co więcej, odpady powstające w przemyśle garbarskim mogą być odzyskiwane i wykorzystywane ponownie w różnych procesach przemysłowych.
W ostatnich latach rozwinięto także technologie pozwalające wykorzystywać włókna i pozostałości skórzane do produkcji materiałów kompozytowych, nawozów organicznych, biostymulatorów rolniczych oraz materiałów budowlanych.
Europejski sektor garbarski inwestuje również w innowacje środowiskowe. Wdrażane rozwiązania pozwalają ograniczać zużycie wody, środków chemicznych i emisji. W wielu regionach Europy garbarnie korzystają już z nowoczesnych systemów oczyszczania wody, technologii odzysku energii oraz rozwiązań opartych na gospodarce o obiegu zamkniętym. Pokazuje to, że tradycyjna produkcja może iść w parze ze zrównoważonym rozwojem.
Nie wszystkie „zielone” materiały są rzeczywiście przyjazne środowisku
Wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że część materiałów reklamowanych jako ekologiczne alternatywy nadal produkowana jest z surowców kopalnych i ma stosunkowo krótki okres użytkowania. Produkty te szybko stają się odpadami, przyczyniając się do narastającego problemu zanieczyszczenia mikroplastikiem oraz zagospodarowania materiałów nieulegających biodegradacji.
Skóra naturalna, jako materiał pochodzenia biologicznego, jest biodegradowalna. Stanowi to istotną różnicę w porównaniu z syntetycznymi odpowiednikami wytwarzanymi z ropy naftowej, które mogą pozostawać w środowisku przez dziesiątki, a nawet setki lat.
Wiele materiałów sprzedawanych jako „skóra wegańska” lub „ekoskóra” zawiera w rzeczywistości duże ilości tworzyw sztucznych, takich jak poliuretan czy PVC. Rodzi to pytania dotyczące ich wpływu na środowisko zarówno na etapie produkcji, jak i po zakończeniu użytkowania.
Również wełna po zakończeniu cyklu życia ulega naturalnemu rozkładowi w glebie, uwalniając składniki odżywcze, takie jak azot, siarka i keratyna. Dodatkowo podczas prania nie emituje trwałych mikroplastików do środowiska wodnego.
Dokładniejsze metody liczenia emisji mogą zmienić ocenę wełny
W Europie trwają obecnie prace nad nowymi metodami oceny śladu środowiskowego produktów w ramach polityki zrównoważonego rozwoju i gospodarki o obiegu zamkniętym. Zdaniem autorów artykułu niektóre obecnie stosowane podejścia nie uwzględniają w wystarczającym stopniu korzyści środowiskowych związanych z naturalnymi materiałami, takimi jak wełna i skóra. W efekcie mogą one stawiać te surowce w mniej korzystnej pozycji niż syntetyczne alternatywy oparte na paliwach kopalnych.
Badanie opublikowane w czasopiśmie „Agricultural Systems”, które rozróżnia węgiel kopalny i biogeniczny, wskazuje, że emisje netto przypisywane wełnie mogłyby zostać zmniejszone od 35 do nawet 102 proc.
Wykorzystanie potencjału wełny i skóry oznacza wsparcie dla bardziej cyrkularnej i efektywnej europejskiej biogospodarki. Jednocześnie związane z nimi łańcuchy produkcyjne wspierają gospodarki obszarów wiejskich, ochronę bioróżnorodności i zrównoważone zarządzanie gruntami.
Tematy te będą przedmiotem spotkania Sustainable Livestock Intergroup, które zgromadzi decydentów i przedstawicieli różnych środowisk. Uczestnicy będą dyskutować o roli naturalnych materiałów w przyszłych europejskich politykach zrównoważonego rozwoju oraz o potrzebie tworzenia bardziej sprawiedliwych i opartych na wiedzy naukowej systemów oceny wpływu produktów na środowisko.
Zdjęcia wykorzystane w artykule pochodzą z serwisu Leatherbiz.com.