Ograniczenie emisji gazów cieplarnianych w sektorze produkcji zwierzęcej należy dziś do najważniejszych wyzwań stojących przed europejskim rolnictwem. Debata na temat dekarbonizacji często koncentruje się na przeżuwaczach i emisjach metanu powstających w procesie fermentacji jelitowej. Warto jednak pamiętać, że wyzwanie to dotyczy również produkcji zwierząt monogastrycznych, takich jak świnie i drób.
W przypadku tych gatunków największy udział w śladzie klimatycznym nie wynika z procesów trawiennych zachodzących u zwierząt, lecz z produkcji, pozyskiwania, przetwarzania i transportu pasz. Dlatego jednym z kluczowych elementów ograniczania emisji jest poszukiwanie rozwiązań zmniejszających wpływ środowiskowy żywienia zwierząt.
Formułowanie pasz staje się dziś jednym z najskuteczniejszych narzędzi ograniczania śladu węglowego w całym łańcuchu produkcji zwierzęcej. Szczególne znaczenie zyskują dwa kierunki działań: wykorzystanie surowców paszowych wpisujących się w gospodarkę o obiegu zamkniętym oraz stosowanie dodatków paszowych poprawiających efektywność żywienia.
Pasze obiegowe – ponowne wykorzystanie składników odżywczych
Ograniczenie wpływu środowiskowego surowców wykorzystywanych do produkcji pasz, takich jak soja, kukurydza czy inne zboża, wymaga spojrzenia na żywienie zwierząt w szerszej perspektywie. Chodzi nie tylko o dobór składników, ale także o ich pochodzenie, wartość żywieniową oraz efektywność wykorzystania. Celem jest lepsze gospodarowanie gruntami rolnymi, nawozami i energią, a także ograniczenie potrzeby transportu surowców na duże odległości.
W tym kontekście coraz większą rolę odgrywa wykorzystanie produktów ubocznych i pozostałości pochodzących z przemysłu spożywczego oraz innych sektorów gospodarki. To jedno z podstawowych założeń gospodarki o obiegu zamkniętym w produkcji zwierzęcej.
Przykładem są tzw. former foodstuffs, czyli produkty spożywcze, które z przyczyn logistycznych lub handlowych nie mogą już trafić do konsumentów, ale nadal zachowują wysoką wartość odżywczą. Mogą to być m.in. niesprzedane pieczywo, herbatniki, wyroby piekarnicze niespełniające wymogów handlowych, makarony, płatki śniadaniowe czy inne pozostałości z przemysłu spożywczego.
Po odpowiednim zebraniu, posortowaniu i przetworzeniu produkty te mogą zostać wykorzystane jako wysoko strawne komponenty paszowe. Korzyści środowiskowe są oczywiste. Zamiast przeznaczać kolejne grunty pod produkcję roślin paszowych, wykorzystuje się zasoby już istniejące. Pozwala to ograniczyć zużycie ziemi, wody i energii, a jednocześnie zmniejszyć emisje CO₂ związane z produkcją pasz oraz ograniczyć marnowanie żywności.
Takie podejście pomaga również zamknąć obieg surowców pomiędzy przemysłem spożywczym a produkcją zwierzęcą, tworząc bardziej efektywne i zrównoważone łańcuchy dostaw. Szersze wykorzystanie pasz obiegowych jest więc jednym z ważnych narzędzi ograniczania śladu środowiskowego produkcji zwierzęcej.
Dodatki paszowe poprawiające efektywność żywienia
Drugim istotnym kierunkiem działań jest stosowanie dodatków paszowych, których zadaniem jest poprawa wykorzystania składników pokarmowych przez zwierzęta.
Wiele takich dodatków zwiększa strawność i przyswajalność składników odżywczych, dzięki czemu zwierzęta mogą efektywniej wykorzystywać pobieraną paszę. Do najczęściej stosowanych należą enzymy wspomagające trawienie białek i włókna, fitazy zwiększające dostępność fosforu zawartego w paszach roślinnych, syntetyczne aminokwasy umożliwiające ograniczenie zawartości białka w dawkach pokarmowych, a także probiotyki i prebiotyki wspierające równowagę mikroflory jelitowej.
Dzięki takim rozwiązaniom możliwe jest dokładniejsze bilansowanie dawek pokarmowych i ograniczanie nadmiaru składników odżywczych. Przekłada się to bezpośrednio na mniejsze oddziaływanie na środowisko. Niższa nadwyżka białka w dawce oznacza mniejsze wydalanie azotu, który w przeciwnym razie mógłby zostać przekształcony w amoniak lub tlenki azotu. Podobnie poprawa wykorzystania fosforu pozwala ograniczyć ilość tego pierwiastka trafiającego do nawozów naturalnych.
Innymi słowy, dodatki paszowe pomagają uzyskiwać tę samą lub wyższą produkcję przy mniejszym zużyciu zasobów, poprawiając efektywność całego systemu produkcyjnego.
Znaczenie wiarygodnych danych
Skuteczne wdrażanie takich rozwiązań wymaga dostępu do rzetelnych danych dotyczących wpływu poszczególnych komponentów paszowych na środowisko. Rozwój baz danych i metod oceny jest niezbędny, aby wiarygodnie identyfikować obszary generujące największe obciążenia środowiskowe, a następnie projektować rozwiązania pozwalające ograniczać ślad węglowy.
Jednym z najważniejszych narzędzi jest analiza cyklu życia produktu (LCA), która umożliwia ocenę wpływu różnych surowców na klimat i identyfikację tych o najwyższym śladzie środowiskowym. Dzięki dokładnym danym specjaliści ds. żywienia zwierząt mogą opracowywać receptury uwzględniające nie tylko potrzeby pokarmowe zwierząt, ale także wpływ poszczególnych składników na środowisko.
Połączenie pasz obiegowych, innowacyjnych dodatków paszowych i nowoczesnych metod oceny środowiskowej stanowi konkretną strategię ograniczania emisji w produkcji zwierząt monogastrycznych. Nie jest to jedno rozwiązanie, lecz zestaw narzędzi oddziałujących na różnych etapach łańcucha produkcji.
Takie podejście pozwala ograniczyć zależność od upraw prowadzonych wyłącznie na cele paszowe, lepiej wykorzystać produkty uboczne przemysłu spożywczego, zwiększyć efektywność żywienia zwierząt, zmniejszyć emisje azotu i fosforu oraz obniżyć ślad węglowy produkcji zwierzęcej.
W sytuacji, gdy europejskie rolnictwo coraz większą uwagę poświęca dekarbonizacji, innowacje w zakresie żywienia zwierząt są wskazywane jako jeden z najbardziej obiecujących sposobów łączenia efektywnej produkcji z celami środowiskowymi.